Encyclopedie: Somatisatie

Somatisatie werd voor het eerst als zodanig benoemd in 1924 door de Weense psychoanalyticus Wilhelm *Stekel. Het begrip werd populair dankzij de Hongaars-Amerikaanse analyticus Franz Gabriel Alexander (1891-1964), de man die in 1932 het invloedrijke Chicago Institute for Psychoanalysis oprichtte (en die samen met Milton Erickson verantwoordelijk kan worden gesteld voor de enorme bloei van de psychologie en *psychoanalyse in de VS.) Alexander was ervan overtuigd dat specifieke psychische problemen aanleiding gaven tot specifieke lichamelijke klachten. Hij zag in tegenstelling tot Freud niet zozeer verstoorde seksualiteit als de bron van neurosen, maar meer algemeen verstoorde menselijke relaties. Dankzij hem waren vele artsen er tot in de jaren 1960 van overtuigd dat klachten als astma, buikpijn, constipatie, contacteczeem, diarree, hartklachten, hoge bloeddruk en maagklachten in wezen psychisch waren. Een ander effect van het werk van Alexander was dat 'psychosomatisch' het odium kreeg van 'iets voor de zielknijper', en dat de patiënten begonnen te geloven dat hun klachten een organische oorzaak hadden.

Tegenwoordig spreekt men van somatisatiestoornis wanneer de lichamelijke klachten vaag zijn en optreden in combinatie met 'narcistische' karakterstructuren (*hysterie). Het heet dan ook het syndroom van Briquet, naar Pierre Briquet (1796-1881), auteur van Traité clinique et thérapeutique de l'hystérie (1859). In dit boek beschreef hij 430 vrouwen met verschillende vormen van hysterische conversie. Wanneer een patiënt echter nauwkeurig en gedetailleerd omschreven en duidelijke gelokaliseerde symptomen heeft (vaak verhevigd waargenonomen lichamelijke functies) spreekt met van atypische somatoforme stoornis. Ook hier schijnen narcistische kenmerken een rol te spelen.

Uit: Tussen Waarheid en Waanzin: een encyclopedie der pseudo-wetenschappen, door Marcel Hulspas en Jan Willem Nienhuys (vierde herziene druk, De Geus, 2002).

Naschrift maart 2010
Zie ook het Engelse Wikipedia-artikel hierover. Somatisatiestoornis wordt beschouwd als een van de  vijf specifieke hoofdgroepen van de somatoforme stoornis; conversie (neurologische symptomen ten gevolge van stress, voorheen hysterie) en hypochondrie (de illusie een ernstige ziekte te hebben) zijn andere somatoforme stoornissen.